Tarenghi Paolo (Paweł) (ok. 1767 – ok. 1830), ksiądz, filolog, profesor języka łacińskiego i literatury łacińskiej na Uniwersytecie Wileńskim, tłumacz literatury greckiej.
Ur. w Rzymie, był synem Gottlieba (?); rodzice dość wcześnie go osierocili. Prawdopodobnie miał brata i dwie siostry. Swe utwory podpisywał jako Paolo Tarenghi Romanus.
T. kształcił się w Seminarium Papieskim w Rzymie; języka greckiego uczył się w Fermo, u znanego filologa Rajmunda Kunicia (Raimondo Cunich) z Raguzy (Dubrownika). Po ukończeniu studiów uczył na uniw. w Rzymie, a następnie pracował kolejno jako nauczyciel wymowy w diecezjalnym seminarium w Pesaro i profesor literatur łacińskiej i greckiej w seminarium w Faenzie (m.in. w r. 1790). Uczył też poezji i wymowy w Collegio Bandinelli w Rzymie. Wcześnie przyjęty do Accademia degli Arcadi, cieszył się uznaniem jako poeta oraz tłumacz łaciński i włoski. Prawdopodobnie jego pierwszą publikacją był zbiór bajek Fabellae sexdecim […] Latinis versibus expresse (b.r.w., wyd. zapewne w Rzymie); jedną z bajek włączył Lorenzo Pignotti do swych „Favole e novelle” (Pisa 1788). W r. 1790 ukazała się w Wenecji Pauli Tarenghi Romani Parthenope Carmen, a w l.n. (po r. 1789) Alcuni sonetti et epigrammi (b.m.r.w), De caede Ludovici XVI Gallicarum Regis Elegia (Romae 1793?), De pace elegiae (romae 1794) i De Bello elegia (Romae 1795).
Pełniący od r. 1794 funkcję nuncjusza w Szwajcarii arcybp Nicei Petro Gravina mianował T-ego swym sekretarzem; T. pełnił ten urząd dwa i pół roku, prawdopodobnie w l. 1798–9, podczas pobytu nuncjusza w Bernie i Lucernie. Zajął się w tym czasie tłumaczeniem na łacinę i język włoski twórczości greckiego poety z IV w. n.e. Kwintusa ze Smyrny (właśc. Kointus Smyrnaios), znanego też jako Quintus Calaber; pierwsza część przekładów na łacinę pt. „Quinti Calabri Paralipomenon Homericorum Liber I, a Paulo Tarenghi Romano latinis versibus expressus” ukazała się w r. 1800 (Romae), a pierwszą część tłumaczenia na język włoski pt. „Il primo libro di Quinto Calabro o sia della continuazione della Iliade, Tradotto in ottava rima dall’ab. Paolo Tarenghi Romano” wydano w r. 1803 (Romae). T. szukał też możliwości publikowania w prasie niemieckiej; w ukazujących się w Salzburgu „Ephemeriden der italiänischen Litteratur, Gesetz-Gebung und Kunst für Deutschland” ukazały się, wraz z pochlebną recenzją (zapewne wydawcy, J. Wismayra), urywki z jego Fabellae sexdecim i z Alcuni sonetti (w tym na cześć cesarza Franciszka II, A. Suworowa i H. Nelsona), ponadto wiersze ku czci zmarłego papieża Pii VI Pont. Max. Tumulus oraz jego następcy De Solemnis Pii Septimi […] Inauguratione Elegia (1800 I–II). W kolejnych numerach opublikowano De caede Ludovici XVI […] Regis Elegia (1803) wraz z informacją, że T. ma 13 prac gotowych do wydania; był w tym czasie profesorem w Todi.
W styczniu 1804 przystąpił T. do konkursu na wakującą katedrę literatury łacińskiej na Wydz. Literatury i Sztuk Wyzwolonych Uniw. Wil.; w tym celu przysłał do Wilna swoje łacińskie prace drukowane (poemat Parthenope oraz elegie i bajki). Konkurs rozstrzygnięto 13 VI t.r., a kandydaturę T-ego przedstawiono 15 VI do zatwierdzenia kuratorowi Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu. Formalnościami związanymi z podróżą T-ego do Wilna zajął się rektor Uniwersytetu Hieronim Stroynowski. Od 19 XI miał już T. przyznaną pensję i środki na podróż, w związku z czym odszedł z posady w Todi. Dn. 13 I 1805 wyruszył z Rzymu i 26 II t.r. dotarł do Wilna. W marcu uczestniczył w pierwszej sesji Rady Uniwersytetu, podczas której wygłosił mowę dziękczynną za przyjęcie do grona profesorskiego: Pauli Tarenghi Romani Literarum Latinarum in Imperiali Vilnensi Lyceo Professoris Publici Ordinarii Elegia Eucharistica Rectori Magnifico Singulisque Eiusdem professoribus meritissimis sacra Cum In Eorum Collegio cooptaretur (Vilnae 1805). Z okazji nominacji Czartoryskiego na feldmarszałka austriackiego napisał, również w marcu, utwór Pulaviae Prosopopeia… (niewyd.). Dn. 15 VI przedstawił Radzie Uniwersytetu odę Ad manes Casimiri Sarbievii, przywołując postać Macieja Kazimierza Sarbiewskiego; została ona w tajnym głosowaniu jednomyślnie zaakceptowana do publicznej prezentacji i T. wygłosił ją 27 VI na publicznym posiedzeniu Uniwersytetu. Pisał liczne panegiryki; już t.r. wydał zbiór 118 ód, m.in. na cześć rektora Stroynowskiego, cesarza Aleksandra I i Wojciecha Bogusławskiego, pt. Odarum libri IV, quarum singulae singulis horatianis tam metris, quam versibus respondent (Vilnae).
W październiku 1805 otrzymał T. tytuł doktora filozofii. Wykłady rozpoczął w r. akad. 1805/6; miał wówczas 14 studentów, ale w r. 1806/7 ich liczba zwiększyła się do 50, gdyż dołączyli przyszli nauczyciele, czyli kandydaci do stanu akademickiego. Wykłady prowadził trzy razy w tygodniu. W wileńskiej oficynie Józefa Zawadzkiego wydał w r. 1806 kolejne tłumaczenia Kwintusa ze Smyrny na język włoski pt. „La morte di Achille ed i giuochi funebri al suo sepolcro: canti terzo e quarto del poema di Quinto Calabro tradotti dal testo Greco in ottava rima dall’abate Paolo Tarenghi Romano – Allusivi alla morte di Lord Oratio Nelson” (Vilnae 1806), oraz tegoż autora „I quattordici canti del poema di Quinto Calabro: o sia del Supplimento alla Iliade tradotti dal testo Greco in ottava rima dall’abate P. Tarenghi” (Vilnae I 1806, tom drugi tego dzieła ukazał się tamże w r. 1807 lub 1808 i został zadedykowany Teresie z Buczyńskich Jundziłłowej). Jundziłłowej T. poświęcił również sonet In occasione della partenza da Vilna per Berlino della signora contesa Tereza Jundził (b.m.r.w.). Przedstawioną 11 III 1807 i zaakceptowaną przez Radę Uniwersytetu łacińską Epigrammę z okazji rocznicy wstąpienia na tron Aleksandra I, deklamował T. nazajutrz w kościele akademickim św. św. Janów podczas uroczystości na cześć władcy.
T. uchodził za dobrego profesora. O jego twórczości literackiej przychylnie wyrażali się: nieustalony recenzent („Gaz. Liter. Wil.” 1806 nr 5) oraz prof. prawa cywilnego i karnego Ludwik Alojzy Capelli (tamże nr 15). Jednak profesor języka i literatury greckiej Godfryd Ernest Groddeck podważał wartość naukową prac T-ego, uznając je za niezbyt udane dzieła literackie. Zdaniem profesora medycyny Józefa Franka T. «oprócz pewnej skłonności, którą zaledwie można było wybaczyć helleniście, zdradzał […] również skłonność do napojów wyskokowych». Wywołane alkoholizmem ekscesy T-ego sprawiły, że w r. 1807 rektor Jan Śniadecki zdecydował o natychmiastowym wydaleniu go z Uniwersytetu. Formalnie T. ustąpił na własną prośbę; w zamian otrzymał roczną pensję (1500 rbs. płatne w trzech ratach), a ponadto Uniwersytet opłacił jego długi i koszty podróży do Rzymu. Pracę w Wilnie T. zakończył 23 X t.r.; Śniadecki nie dopuścił, by w wydanym T-emu paszporcie znalazła się adnotacja o profesurze na uczelni. Przed wyjazdem T. przekazał do drukarni Zawadzkiego dwutomową pracę „Quintus Smyrnaeus. I quattordici canti del poema di Calabro Quinto o sia del supplimento alla Iliade” (Vilnae 1808 I–II); jej druk sfinansował Uniwersytet, a egzemplarze zatrzymał na poczet długów T-ego. Katedrę literatury łacińskiej przejął Groddeck. T. jadąc przez Brześć, Kraków i Wiedeń przybył na początku r. 1808 do Rzymu. Tam ukazał się jego przekład biblijnej Księgi Tobiasza „Il Libro di Tobia” (1808), a następnie kolejne wydanie „I quattordici canti di Quinto Calabro…” (Romae 1809, 1810 II). T. zmarł w Rzymie przed r. 1830. Miejsce jego pochówku nie jest znane.
Portret miedzioryt, prawdopodobnie przez Izydora Weissa w Muz. Narod. w Kr., sygn. MNK III–N.I.–36820; Reprod. portretu (zaginionego) ze zbiorów Wil. Tow. Lek., w: Pamiętniki Dra Józefa Franka profesora Uniwersytetu Wileńskiego, Wil. 1913 I 225; – Ciampi S., Bibliografia crittica della antiche reciproche corrispondenze politiche, ecclesiastische, scientifiche, litterari, artistiche dell’Italia colla Russia, colla Polonia ed altre partii settentrionale, Firenze 1834 III 81–2; Estreicher W. XIX; Janowski, Słown. biobibliograficzny Uniw. Wil.; Jocher, I s. XXIX, 4; – Abramowiczowa Z., X. Paweł Tarenghi, w: Z dziejów filologii klasycznej w Wilnie, Red. J. Oko, Wil. 1937 s. 357–94; Bartnicka K., Działalność edukacyjna Jana Śniadeckiego, Wr. 1980; Beauvois D., Wilno – polska stolica kulturalna zaboru rosyjskiego 1803–1832, Wr. 2010; Bieliński, Uniw. Wil., I–III; Istoria Vilniuskogo Universiteta (1579–1797), Moskva 1979 s. 68, 85; Janowski L., W promieniach Wilna i Krzemieńca, Wil. 1923; Kamykowski L., Przedmowa wydawcy, w: Korespondencja Jana Śniadeckiego. Listy z Krakowa, I: 1780–1787, Kr. 1932 s. XXIII; Ulčinaitė E., Latinitas jako część litewskiej historii literatury i kultury, „Terminus” 2014 z. 2 s. 38; Vilniaus Universiteto istorija 1803–1940, Vilnius 1977 s. 22, 88; – Korespondencja Joachima Lelewela z Karolem Sienkiewiczem, Wyd. J. I. Kraszewski, P. 1872 s. 65; Massonius P. M., Dzieje Uniwersytetu Wileńskiego 1781–1832. Notatki z wykładów w roku akademickim 1924/1925, Oprac. A. Supruniuk, M. A. Supruniuk, Tor. 2005; Pamiętnik życia ks. Stanisława Jundziłła profesora Uniw. Wileńskiego, Wyd. A. M. Kurpiel, „Arch. do Dziej. Liter. i Oświaty w Polsce” T. 13: 1914 s. 83; Pamiętniki Dra Józefa Franka profesora Uniwersytetu Wileńskiego, Oprac. W. Zahorski, Wil. 1913 I 122, 140, 144; Sbornik materialov dla istorii prosveščenija v Rossii, izvlečennych iż Archiva Ministerstva narodnogo prosveščenija, T. 3: Učebnyja zavedenija v zapadnych guberniach, 1805–1807, Pet. 1898 szpalta 334; – „Efemeridi litterarie di Roma” T. 19: 1790 s. 307; „Ephemeriden der italiänischen Litteratur, Gesetz-Gebung und Kunst für Deutschland” 1800 H. 1 s. 68–71, H. 2 s. 141–5, 1803 H. 1 s. 99–102, H. 2 s. 145–150; „Literaturzeitung” T. 1–3: 1800 s. 68–9; „Wizerunki i Roztrząsania Nauk.” [Wil.] T. 15: 1840 s. 162; – Vilniaus universiteto biblioteka: sygn. F2 KC 21 s. 126–7, sygn. F2 KC 208 k. 12v, 26v, 34v, 50v, 51–v, sygn. F2 KC 232 s. 153–4, sygn. F2 KC 233 s. 605–v, 607, 635–v, 636, 729–v, 731, 761–v, 762, 877–v, 879, sygn. F2 KC 235 s. 2, 3, 4, sygn. F2 KC 236 s. 3, 5, sygn. F2 KC 23, s. 53, sygn. F2 KC 238 s. 7, 9, 119–20, sygn. F2 KC 239 s. 49–50, sygn. F2 KC 377 k. 98, 99–v, 10; – Informacje Magdaleny Czubińskiej z Kr.
Janina Kamińska